Sunday, November 20, 2011

Kraftfræði



Hér er verkefni um kraftfræðireikninga.

Hér eru tímaglósur af töflu og útreikningar nemenda.

Áður en þú lest þennan kafla skaltu opna þessa mynd og hafa hana fyrir framan þig. Óvitlaust væri að teikna hana upp í glósurnar þínar, helst í lit - og jafnvel á heilt blað en ekki hálft.

Glósaðu síðan (á hálfa síðu) það sem er feitletrað hér að neðan. Það eru aðalatriðin. Reyndu meðan þú lest að skilja reikningsdæmin. Þau eru mikilvæg.

Það er góð og mikilvæg regla í vísindum að gera greinarmun á hlutunum sjálfum og tengslum þeirra við aðra hluti. Það er nefnilega svo að okkur hættir til að hugsa um hlutina eins og alltaf hefur verið hugsað um þá – og sjáum þá oft ekki að sú hugsun er röng.Tvö dæmi um slíkt eru hér:

1.

Aristóteles og allir vísindamenn fram að Galileó eða svo voru sannfærðir um, að ef hlutur væri látinn í friði þá myndi hann stoppa. Þú gætir rúllað af stað bolta hvar sem er en fyrr eða seinna hlyti boltinn að nema staðar af sjálfum sér (svona eins og hann væri búinn með kraftinn). Það var því ekki að furða að Aristóteles og fleiri áttu í mesta balsi með að útskýra hver væri eiginlega að ýta tunglinu, og sólinni, og hinum stjörnunum. Af hverju stoppa þær ekki? 

Raunar áttu menn svör á reiðum höndum, en þau voru bæði óvísindaleg og heimspekilega langsótt. Himintunglin áttu að hreyfast af því þau hreyfðust í hring og hringur væri fullkominn.

2.

Allt fram á tíma Newtons hefði verið auðveldara að finna manneskju sem tryði á doppóttan froskaguð með þrívíddargleraugu en mann sem tryði því að þyngd væri ekki raunverulega einkenni hlutanna sjálfra. Allir voru vissir um að þyngin væri hreinlega einkenni á hlutnum. Alveg eins og lögun hans eða stærð. En þyngd er ekki í hlutunum sjálfum. Hún er kraftur sem verkar á milli tveggja (eða fleiri) hluta. Allt efni togar í hvert annað. Við finnum þetta tog sem þyngd. Þyngdarkrafturinn er bara ósköp venjulegur kraftur. Það er engin leið til að þekkja aðdráttarafl frá öðrum tegundum krafts. Öll rannsóknarmælitæki myndu virka eins um borð í geimskipi sem yki hraða sinn um tæpa 10 m á hverri sekúndu eins og þau gera á jörðinni. Ef engir gluggar væru á geimskipinu væri útilokað að vita hvort maður væri á jörð með aðdráttarafl eða einfaldlega sífellt að gefa í. Það hefur nákvæmlega sömu áhrif.

En hvað hafa þá hlutir? Hvernig má lýsa hlut þannig að maður sé að lýsa hlutnum sjálfum og engu öðru? 

Kannski, ef grannt er skoðað, þá er það frekar fátt. Heimurinn er nefnilega æði flókinn ef vel er að gáð. En nú skulum við átta okkur á heiminum eins og sígild vísindi telja að hann sé. Samkvæmt þeim hafa allir hlutir tvennt:

  1. 1.

Rúmtak: Allir hlutir taka pláss. Hafa lengd og breidd og hæð, og þar af leiðandi rúmmál. Að vísu þurfti Einstein að uppgötva að þetta var ekki alveg svona einfalt en geymum það um sinn. Rúmmál er alltaf reiknað þannig að einhverjar lengdir eru margfaldaðar saman. Við skulum því nota hugtakið lengd sem grunnhugtak í vísindum.

Lengd er mæld í metrum. Á ensku kallast lengd distance og er táknuð með d.



2.

Massi: Allir hlutir hafa massa. Massi er efnið sem er í hlutnum. Massi er það sem býr til aðdráttarafl og þ.a.l. þyngdina. Því meiri massa sem hlutir hafa, því meiri þyngd hafa þeir, ef þeir eru settir nálægt öðrum massamiklum hlut. En m.a.s. massamiklir hlutir hafa enga þyngd ef enginn annar hlutur er til að toga í þá. Massa er ekki hægt að minnka eða auka nema taka eitthvað af hlutnum eða bæta einhverju við hann.

Massi er mældur í kílógrömmum (kg). Á ensku kallast hann mass og er táknaður með m. 



Tíminn

Það er ómögulegt að lýsa heiminum sem við búum í án þess að nota tímahugtakið. Hlutir gerast í tíma. Einn hlutur gerist á undan öðrum. Vísindi ganga líka út frá því sem gefnu að einn atburður geti valdið öðrum. Ef epli dettur af tré getur það valdið dynk þegar eplið lendir á jörðinni. Þótt ótrúlegt megi virðast hafa vísindin og heimspekin lengi átt í nokkru basli með að sanna að orskakir og afleiðingar tengist örugglega. En flestir eru nú sammála um að tíminn sé til. Einstein þurfti svo að skemma tímahugtakið og flækja það þegar hann færði rök fyrir því að það sé ekki til neinn einn tími fyrir alla heldur líði tíminn mishratt eftir því hvar maður sé. Tíminn virðist nefnilega vera dálítið eins og þyngdin, breytileg eftir aðstæðum. 

En án tíma eru engin vísindi. 

Tími er mældur í sekúndum, kallast time á ensku og er táknaður með t.




Út frá þessum þremur lykilhugtökum sprettur fjöldinn allur af öðrum flóknari hugtökum. Nú verður það rakið í stuttu máli.

Hlutir hafa ekki aðeins lengdir heldur geta þeir líka ferðast. Ef hlutur er færður frá A til B þá er hægt að lýsa ferðalaginu með tveimur af grunnhugtökunum þremur, vegalengd (eða lengd) og tíma. En hlutir geta farið mjög mishratt frá A til B.

Til að finna hraða (sem nú bætist í hugtakasafnið okkar) þá deila menn einfaldlega vegalengdinni sem farin var með tímanum sem ferðalagið tók.

Dæmi: Flugvél fer frá Borg til Bæjar á 17 mínútum alls 120 km leið. Hve hratt fór hún?

Mundu nú: Í vísindum er mælieining fyrir tíma sekúndur en ekki mínútur og fyrir lengd metrar en ekki kílómetrar. Það verður því að breyta mælieiningunum til að þær séu réttar.

Hvað heldur þú að gæti gerst ef maður gerði það ekki?

En hraðinn í dæminu, sé það rétt reiknað er: 120.000 metrar deilt með 1020 sekúndum eða 118 metrar / sek.

Hraði er mældur í metrum/sekúndum, kallast velocity á ensku og er táknaður með v. Mælieining hraða er m/sek.





Hröðun er dálítið annað mál. Í vísindum er hröðun öll breyting sem verður á hraða eða stefnu. Að beygja er hröðun. Að hægja á sér er hröðun. Að gefa í er það líka. Hröðun getur aðeins orðið ef krafti er beitt á hlutinn. 

Hröðun er mæld í metrum deilt með sekúndum sinnum sekúndur. Það táknar að ákveðið margir metrar bætast við eða dragast frá hraðanum á hverri sekúndu. 

Dæmi um hröðun er að bíll fer úr kyrrstöðu í 20 m/sek á 7 sekúndum. Hröðun hans má þá reikna með þessari formúlu: 

Hröðun = (Lokahraði - upphafshraði) deilt með tíma. 

Í dæminu hér að ofan er lokahraðinn 20 m/sek, upphafshraðinn er 0 m/sek og tíminn sem það tók er 7 sek. Hröðunin er þá... 

Hröðun = (20 - 0) / 7 = 20 / 7 = 2,9. 

Hröðun bílsins er þá 2,9 m/sek á hverri sekúndu, táknað 2,9 m/sekˆ2.

Hröðun er mæld með því að draga upphafshraða frá lokahraða og deila með tíma, hún kallast accelleration á ensku og er táknuð með a. Mælieining hröðunar er m/sekˆ2.




Kraftur er flókið og erfitt hugtak. Það var Isaac Newton sem fyrstur manna náði að útskýra það að einhverju viti. Við vitum að þyngd er dæmi um kraft. Við vitum líka að flotkraftur er dæmi um kraft. En hvernig má útskýra kraft? Kraftur er eitthvað sem togar í eða ýtir á hlut. Hlutir hafa massa. Massinn er hluturinn sjálfur eða efnið í honum. Hér eftir ætlum við að nota orðið massi yfir hluti. 

Það sem kraftur gerir við massa er að hægja á honum, hraða á honum eða láta hann beygja. 

Hér fyrir ofan sástu að slíkt er kallað hröðun. Að hægja á massa er að gefa honum hröðun (að vísu neikvæða sem þá er táknuð með mínustölu). Að hraða á massa er líka hröðun. Eins ef massi er neyddur til að breyta um stefnu.

Kraftur er það sem getur gefið massa hröðun.

Kraftinn er hægt að mæla með því að mæla hröðunina. Formúlan er ofboðslega einföld. 

Kraftur er mældur með því að margfalda massann með hröðuninni. Á ensku kallast hann Force og er táknaður með F.



Dæmi um slíkan reikning má sjá hér: 

Hve mikinn kraft (F) þarf til að gefa hlut með massann 3,5 kg hröðunina 5 m/sekˆ2? 

Kraftur er massi sinnum hröðun. 

Kraftur hér er þá 3,5 kg sinnum 5 metrar/sekˆ2. 

Það er 17,5 kg sinnum metrar / sekˆ2.

Þar sem þetta er löng og óþægileg mælieining (kg x m/sekˆ2) þá hefur hún verið stytt og kallast njúton (e. newton) og er táknuð með N.

Kraftur er mældur í njútonum (N).

Svarið við spurningunni hér að ofan er þá: Það þarf 17,5 N kraft til að gefa hlut með massann 3,5 kg. hröðun upp á 5 m/sekˆ2.

Eitt njúton er sá kraftur sem þarf til að hraða einu kílói af massa um einn metra á sek.

Þá er komið að hugtaki sem er náskylt krafthugtakinu en er þó nokkuð flóknara. Það er hugtakið vinna. 

Vinna er í eðlisfræði eitthvað allt annað en vinna er almennt talið vera. Til að vinna geti farið fram þá verður krafti að vera beitt á eitthvað yfir einhverja vegalengd. Tökum dæmi. 

Bíll er fastur í snjóskafli. Farþeginn fer út og byrjar að ýta. Hann ýtir og ýtir með hellings krafti. En bíllinn fer ekki neitt. 

Ástæðan fyrir því að bíllinn fer ekki neitt er að snjórinn sem bíllinn er fastur í, heldur bílnum föstum. 

Hér segir eðlisfræðin að engin vinna eigi sér stað. Það er ekki hægt að tala um vinnu fyrr en bíllinn hreyfist. En þá er líka greinilega um vinnu að ræða. Ég skal taka dæmi:

Dæmi 1.  

Sveinn reynir að lyfta þungri kúlu. Hann togar í band sem fast er í kraftmæli og síðan í kúluna. Á mælinum sést að Sveinn togar með 50 N krafti. Kúlan haggast ekki. Hve mikil vinna á sér stað? 

Svar: Engin vinna.

Dæmi 2. 

Sveinn lyftir þungri kúlu. Hann togar í band sem fast er í kraftmæli og síðan í kúluna. Á mælinum sést að Sveinn togar með 50 N krafti. Kúlan lyftist 1 metra. Hve mikil vinna á sér stað? 

Vinna er kraftur sinnum vegalengd. 

Svarið er því: 

Vinnan = 50 N sinnum 1 metri, eða 
Vinnan = 50 Nm.

Annað nafn yfir Njútonmetra (Njúton sinnum metri) er Joule. Og er það rétta mælieiningin fyrir vinnu.

Svarið yrði þá:

Sú vinna sem fram fer við að lyfta kúlu með 50 N krafti einn metra er 50 Joule.

Vinna er reiknuð með að margfalda kraft með vegalengd, kallast Work á ensku og er táknuð með W. Mælieining vinnu er Joule.




Vinna á sér systurhugtak. Það hugtak er orka. Orka er hæfileikinn til að framkalla vinnu og er líka mæld með Joule. 

Það má líkja þessu við að vinna sé verð á vöru í búð og orka sé innistæða á debetkorti. Ef maður á 100 Joule inni á kortinu þá getur maður „keypt“ vinnu sem því nemur. 

Við erum vanari að orka sé mæld í hitaeiningum (kaloríum). Þannig stendur utan á flestum matvælum hve margar kaloríur (kal) eða kílókaloríur (kkal) eru í 100 g af vörunni. En á flestum vörum er líka mælieiningin kJ. Sem stendur auðvitað fyri kílóJoule. Hver er munurinn?

Jú, kaloría er hitaeining. Ein kaloría er sú orka sem þarf til að hita einn millilítra af vatni um eina gráðu á selsíus.

Í tveimur mjólkurglösum eru yfirleitt um 200 kílókaloríur (kkal) eða 200.000 kaloríur.

Það þýðir að orkan í einu mjólkurglasi myndi duga til að hita einn lítra af vatni um 200 gráður á selsíus. Sem er sama orka og þarf til að sjóða tvo lítra af vatni. Það er ofboðslega mikil orka. Þið sjáið því í hendi ykkar hversu mikilvægt er að setja orku á líkamann fyrst á morgnanna.

En Joule er ekki mælieining á hita. Joule er mælieining sem var búin til í stað mælieiningarinnar Nm, njútonmetrar, sem er auðvitað njúton sinnum metri.

Í tveimur mjólkurglösum eru nálægt 800 kJ. Það eru 800.000 Joule. 

Það er næg orka til að beita 800 N krafti á einhvern hlut heilan kílómetra.

Ef við myndum nota þessi 800 N á 100 kg mann,  þá erum við að tala um hröðun upp á 8 m/sekˆ2. Það er álíka mikil hröðun og við að hoppa fram af húsi.

Orka er hæfileikinn til að framkalla vinnu. Hún er mæld í Joule eins og vinna, kallast Energy á ensku og er táknuð með E.




Samkvæmt afstæðiskenningu Einsteins er hægt að breyta orku í massa og öfugt með reiknireglunni E = mcˆ2. Á þeirri hugmynd byggja kjarnorkuver og -sprengjur. Það er gríðarleg orka fólgin í jafnvel pínulitlum massa.


Síðasta hugtakið er líka náskylt vinnu. Það er hugtakið afl. Afl er mælieining á það hversu hratt orka er notuð (sem er það sama og hversu hratt vinna fer fram). 

Það er mikill munur á því að framkvæma 200 Joule af vinnu á klukkutíma og að framkvæma hana á einni millisekúndu. Annað getur verið afar þægilegt labb upp stiga og hitt getur verið orka sem rífur þig í tætlur.

Það er einfalt að reikna afl. Afl er einfaldlega vinna deilt með tíma. 

Ef spurt er hve mikið afl er að verki ef framkvæmd eru 200 Joule af vinnu (eða notuð 200 Joule af orku) á 3 sekúndum þá er svarið einfaldlega: 

Kraftur = vinna deilt með tíma, eðaKraftur = 200 / 3, eðaKraftur = 67...

Og hvaða mælieining skyldi svo koma? Auðvitað Joule/sek. En eins og með svo margt annað þá hefur Joule/sek fengið sérstakt nafn, Wött.

Svarið er því:

Það afl sem þarf til að framkvæma 200 Joule af vinnu á 3 sekúndum er 67 Wött.

Afl er mælieining á hraða vinnu. Það er reiknaðmeð því að deila vinnunni með tímanum. Á ensku kallast það Power og er táknað með P. Mælieining fyrir afl er Watt (Wött í ft.).




Saturday, November 19, 2011

Allt sem þú vildir vita um kynlíf en þorðir ekki að spyrja um





Hvað er besta stellingin í fyrsta skipti? 


 Það sem skiptir langmestu máli í fyrsta skipti er að báðir aðilar treysti hvorum öðrum 100%. Stelling er algjört aukaatriði ef eitthvað vantar upp á þar. Gott er að ræða málin fyrirfram og alls ekki falla í þá gryfju að kelerí fari smám saman að snúast um að hann eða hún sé sífellt að ganga lengra og hinn aðilinn að verjast þar til hann gefur eftir. Verið búin að tala saman og ræða þann möguleika að stoppa ef þetta verður óþægilegt eða yfirþyrmandi. Notið smokk. Þegar þið hafið tekið ákvörðun um að „ganga alla leið“ er mikilvægt að gefa sér góðan tíma, kela og gefa henni tækifæri til að örvast almennilega. Þrjár algengustu stellingarnar við fyrsta skiptið eru trúboðastellingin, þar sem hann er ofan á, skeiðarstellingin þar sem bæði liggja á hlið og hann fyrir aftan og svo hún ofan á. Verið bara búin að ræða saman, farið varlega og verið tilbúin að stoppa ef öðru ykkar eða báðum finnst þetta ekki rétt. 


 Hvað tekur kynlíf langan tíma? 


 Að svara þessu er svona eins og að svara hversu langan tíma það taki að borða. Það er hægt að skófla einhverju í sig á örfáum mínútum eða vera halda matarboð með vinum sem tekur marga klukkutíma. Það er eins með kylíf. Kynlíf á sér ekkert skýrt upphaf og endi. Það byrjar ekki á því að typpi sé stungið í píku og að endar ekki með sáðláti. Kynlíf byrjar oft á kelum og svokölluðum forleik. Þá gælir parið við hvort annað og „kemur sér í stuð“. Sá sem vill vera góður elskhugi veit að forleikur skiptir gríðarlega miklu máli. Samfarirnar sjálfar geta tekið frá nokkrum mínútum upp í óratíma. Stundum halda karlar að það að geta enst mjög lengi geri þá að hálfgerðum ofurmönnum. En sannleikurinn er sá að konur kjósa frekar góðan forleik og styttri samfarir. Síðan er hægt að kela áfram á eftir. Ef nefna þarf mínútutölu þá hefur stundum verið miðað við að ágætt sé að allur pakkinn endist svona eins og 30 mínútur. En oft er í góðu lagi að það taki miklu styttri eða lengri tíma. 


 Eru endaþarmsmök kynlíf? 


 Engin skynsamleg skilgreining á kynlífi myndi segja annað. Já, endaþarmsmök eru kynlíf. Og líklega einn ofmetnasti þáttur kynlífs – allavega þegar kemur að endaþarmi kvenna. Karlar hafa næmt svæði við blöðruhálskirtil sem mörgum finnst gott að láta örva og hjá konum getur líka fylgt því góð tilfinning að nota fingur eða eitthvað annað í endaþarm. Það er vegna þess að snípurinn hefur rætur sem liggja aftur að endaþarminum. En það er verulegur misskilningur að endaþarmsmök séu stór þáttur í heilbrigðu kynlífi. Það á miklu meira skylt við klám. Og klám lýsir ekki kynlífi. 


 Hve mörg % stelpna fá það? En strákar? 


 Til að vita hvort maður getur fengið það er öruggast að prófa sjálfsfróun. Flestir karlar geta fengið fullnægingu en sumir geta átt í erfiðleikum með að fá standpínu eða halda aftur af sáðláti. Um 15% kvenna eiga í vandræðum með að fá fullnægingu og allt að 10% segjast ekki „fá það“. Þetta er því algengur vandi. Ástæður eru stundum líkamlegar (taugaendar geta verið skaddaðir eða gallaðir) en miklu oftar er um að ræða sálræn vandamál. Hún hefur of miklar áhyggjur eða getur ekki slakað á. Yfirleitt eru þetta áhyggjur af eigin útliti eða frammistöðu. Eitt af því sem fylgir því að bera ábyrgð á eigin kynlífi er að taka sjálfur ábyrgð á því að manni finnist það fullnægjandi. Fæstir þurfa að „fá það“ í hvert einasta sinn. En það má heldur ekki ætlast til að makinn „sjái um þetta“ fyrir mann. Maður þarf að hafa nægt sjálfstraust og traust á maka sínum til að láta vita hvað maður vill og framkvæma það. Og hér kemur að góðum notum að hafa stundað sjálfsfróun í einhver ár áður en maður stundar kynlíf með öðrum. Þá veit maður hvað maður vill og hvað manni finnst gott. 


 Getur dvergur stundað kynlíf með venjulegri manneskju? 


 Það þyrfti að vera sérlega hugmyndasnauður dvergur sem gæti það ekki. 






 Af hverju fá karlar styttri fullnægingu en konur? 


 Þetta er skemmtileg spurning. Og svarið við henni er ekki síður skemmtilegt. Í sjálfu sér veit það enginn en mannfræðingar telja að skýringin geti verið þessi: Fullnæging er „verðlaun“ náttúrunnar fyrir að gera tilraun til fjölgunar – alveg eins og manni líður vel þegar maður borðar og illa þegar maður skaðar sig. Verðlaun karlanna eru fullnæging sem auðvelt er að ná og er ekkert sérstaklega öflug. Slík fullnæging dugar auðveldlega til. Karlar hugsa enda alveg nóg um kynlíf. En fullnæging kvenna er dálítið öðruvísi. Hún er miklu sterkari en fullnæging karla. En það er líka miklu erfiðara að ná henni. Þetta gæti stafað af því að náttúran vill verðlauna konur fyrir að velja karlana vel. Kona fær miklu síður fullnægingu með óþolinmóðum og eigingjörnum manni. Vilji hún fullnæginu þarf hún að velja þolinmóðan og hjálpsaman mann. Sem einmitt eru líka bestu eiginleikar væntanlegs föður barna hennar. 


 Hvað geri ég til að stoppa hárvöxt á kynfærunum? 


 Hárvöxtur á kynfærum er eðlilegur og hefur tilgang. í raun sama tilgang og augabrúnir. Hann hindrar svita og skít í að komast í viðkvæm svæði (slímhúð) og heldur hita á svæðinu (sem t.d. minnkar líkur á blöðrubólgu). Fyrst þarftu að átta þig á því af hverju þú vilt losna við hárið. Og ef svarið er bara það að þetta sé það sem allir gera ættirðu að slaka á og bíða þar til þú hefur náð meiri kynferðislegum þroska og sjálfstæði. Flestar konur raka svæðið sem stendur út af þegar maður er í sundfötum. Það er líka hægt beita öðrum háreyðingaraðferðum. En varanlegar leiðir til að losna við líkamshár er eitthvað sem unglingar ættu að láta í friði. Þú hefur nægan tíma til að taka slíkar ákvarðanir þegar ú hefur öðlast meiri þroska og sjálfstæði. 


 Hvað er eðlilegur aldur til að missa mey-/sveindóminn (ekki segja þegar maður er tilbúinn)? 


 Það er enginn einn aldur. Á unglingsárum er svo mikill munur á einstaklingum að það verður að meta hvert tilfelli fyrir sig. Í raun er besta svarið það að þú ert tilbúin/n að stunda kynlíf þegar þú hefur nógu þroskaða ábyrgðarkennt til að stunda gott og öruggt kynlíf. Þegar ekki kemur annað til greina fyrir þig en að nota öruggar getnaðar- og sjúkdómavarnir og koma fram við hinn aðilann af virðingu og trausti. Þeir sem byrja of ungir sýna yfirleitt óábyrgari hegðun, nota síður varnir og eiga ekki í eins djúpu tilfinningasambandi við hinn aðilann. Slíkt kynlíf hefur sýnt sig að veldur hvorki ánægju né hamingju og getur þvert á móti haft skaðlegar afleiðingar. 


Hvað gerist ef maður fær hvíta punkta á kynfærin? 


 Langlíklegast að um sé að ræða stíflaða fitukirtla sem geta komið hjá báðum kynjum og eru algengir og meinlausir. Mikilvægast er að þekkja kynfæri sín vel, skoða þau og þukla (brjóst og pung) því aðaláhættan er þegar eitthvað breytist. Ef maður hefur áhyggjur er gott að leita til skólahjúkrunarfræðings og fá ráð. 






 Hver er eðlileg brjóstastærð þegar maður klárar grunnskóla? 


 Það er eins hægt að spyrja hver sé eðlilegt bil á milli augnanna eða fjarlægð frá nafla til höku. Um er að ræða ofboðslega vítt svið. Sumir fá aldrei stór brjóst. Aðrir eru með alltof stór. Brjóst eru fita og tengjast fitumagni en líka genum. Þau breytast með aldrinum og því hefur maður ekki einhver „ákveðin brjóst“ sem fylgja manni alla ævi. Íþróttakonur minnka yfirleitt brjóstin því þær minnka fituna á líkamanum. Þegar einhver laðast að konu er brjóstastærð aðeins eitt af mörgum atriðum. Ef þú ert með lítil brjóst getur þú verið alveg viss um það að til eru strákar (og stelpur) sem hrifnir eru af litlum brjóstum. Þú getur líka verið viss um það að enginn fer í alvarlegt samband og byggir það eingöngu á brjóstastærð. Konur hafa of miklar áhyggjur af brjóstastærðinni alveg eins og strákar af typpastærðinni. Fullorðnar konur í BNA (sem er auðvitað dálítið feit þjóð) skiptast eftir skálastærðum þannig: AA 2%, A 15%, B 44%, C 28%, D 10% og DD 1%. 


 Hvað á ég að gera ef ég fróaði mér 8 sinnum á dag og nú fæ ég ekki bóner? 


 Bíða - reyna aftur. 


 Er hægt að ríða þegar stelpur eru á blæðingum? 


 Já, oft gert. Þarf að gæta hreinlætist og vera sátt. Sumar konur vilja það alls ekki. Og þá er ekkert meira um það að segja. Blæðingar þurfa samt ekki að vera neitt stopp á kynlíf. Þó skyldi maður forðast heimskulegar hugmyndir eins og það að af því að konan sé á túr eigi hann að fá tott eða fá að fara í rassinn í staðinn. Gott kynlíf byggir á hugmyndaauðgi og aðlögunarhæfni. Blæðingar stoppa það ekki frekar en brákaður putti eða tognaður ökli. 


 Hættir maður að stækka ef maður fer á pilluna? 


 Nei 






 Er eðlilegt að finnast spennandi að sjá einstakling af sama kyni afklæðast ef maður hefur samt áhuga á hinu kyninu og hefur oft verið á föstu? 


 Kynhneigð er ekki svarthvít. Mjög fáir eru algjörlega gagnkynhneigðir eða samkynhneigðir. Flestir eru einhversstaðar þar á milli. Það að vera hommi eða lesbía þýðir einfaldlega að maður laðast frekar að sama kyni en hinu kyninu. Það þýðir ekki að manni geti ekki þótt einstaklingar af því kyni sem maður laðast síður að aðlaðandi eða spennandi. Auk þess prófa margir sig áfram í kynlífi með einstakling af sama kyni af einskærri forvitni. Það gerir mann ekki samkynhneigðan. 


 Getur gaur verið með of lítið typpi til að afmeyja stelpur? 


 Nei, ef það er eitthvað sem typpið getur ekki gert þá getur hann alltaf notað fingur í staðinn. 


 Er eðlilegt að byrja ekki á túr fyrr en eftir grunnskólaaldur? 


 Fullkomlega. Meðalaldur fyrstu blæðinga er 11,75 ár en það er misjafnt eftir þjóðum og er t.d. 12,5 í ár í BNA og 13,06 á Íslandi. Auk þess eru blæðingar oft mjög óreglulegar fyrstu árin og alls ekki allar stelpru hafa egglos með blæðingum fyrr en eftir einhver ár. Margt þarf að gerast í líkamanum til að blæðingar hefjist. Hormónabreytingar þurfa að eiga sér stað og safna þarf nægri líkamsfitu (u.þ.b. 17%). Sumar stelpur fá blæðingar mjög ungar og er það yfirleitt bara einstakt skipti sem engin ástæða er til að hafa áhyggjur af. Eins er ekki nokkur einasta ástæða til að hafa áhyggjur af því að vera ekki byrjuð á blæðingum í lok grunnskóla. Yfirleitt er miðað við að ef blæðingar eru ekki hafnar 3 árum eftir 16 ára afmælið sé ástæða til að athuga málið. Loks er það að byrja seint á blæðingum alls ekki eitthvað neikvætt. Það getur hreinlega verið til marks um góða og þægilega æsku. Allskonar erfiðleikar og áhyggjur geta flýtt fyrir blæðingum. 






Getur maður fengið stærri brjóst á að borða gúrku? 


 Brjóstastærð ræðst fyrst og fremst eftir erfðum. Sumar konur fá einfaldlega stór brjóst en aðrar ekki. En fituhlutfall og hormón geta haft dálítil áhrif. Því er hægt að hafa einhver áhrif á brjóstastærð með mataræði, fyrst og fremst með sojabaunum og sojavörum. Svo er hægt að borða meiri fitu (en þú fitnar þá öll), sesamfræ, sætar kartöflur, hvítlauk og ýmislegt annað grænmeti og ávextir sem innihalda hormón sem geta stækkað brjóst örlítið. Prófaðu þig bara áfram. 


Geta kynfæri myglað? 


Á dánu fólki, já. Við drep, já. Alvarlega sjúkdóma eins og sykursýki, já. Á annars heilbrigðum unglingi, nei. En það er hægt að fá sýkingar eins og fjallað verður um hér seinna. 


Hvenær getur maður fengið fullnægingu? 


Mjög mismunandi. Strákar fá ekki sáðlát fyrr en við kynþroska en geta oft samt fengið fullnægingu en sum lítil börn geta upplifað fullnægingu og stundað sjálfsfróun. Sumir eiga erfitt með að ná fullnægingu eins og nefnt var hér að ofan. 


Eru kynfæra hár í sama lit og höfuðhár? 


 Það er hár á kynfærum frá fæðingu, ljóst og þunnt líkamshár. Við kynþroska breytist það í grófara lengra og dekkra hár (líkamshár) út af karlhormónum. það lifir skemur en höfuðhár og er þessvegna styttra. Stelpur fá líkamshár yfirleitt á undan (að meðaltali 11 ára á móti 12 ára hjá strákum). Kynfærahár er yfirleitt í svipuðum lit og annað líkamshár og það er ekki endilega sami litur og á höfði (m.a. vegna sólskins). 


 Er hægt að fá útbrot af totti? 


 Munnmök eru alls ekki öruggt kynlíf. Flestir kynsjúkdómar eru veirur eða bakteríur sem geta borist af kynfærum í munn/háls og öfugt. Dæmi: HIV (sem þó er frekar ólíklegt), klamidía, herpes, lekandi, lifrarbólga og HPV. Stundi maður óvarin munnmök er ágætt að láta taka stroku úr hálsinum ef maður fer í kynsjúkdómatékk. Það er öruggast að stunda munnmök með smokk ef menn eru að stunda kynlíf með fleiri en einum eða með einhverjum sem hefur þegar stundað óvarið kynlíf. 






 Hvernig veit ég hvort ég er ólétt? 


 Ef þú stundaðir kynlíf án varna er full ástæða til að hafa nokkrar áhyggjur. Algengasta merki um óléttu er blæðingahlé (það gerist samt ekki alltaf). Stundum koma eymsli í brjóstum og ógleði líka. Ef grunur vaknar er hægt að fá prufu í apóteki. 


Er eðlilegt að horfa á klám svona ungur? 


Áhugi á klámi er fullkomlega eðlilegur. Kynlíf og allt sem því tengist er spennandi. Gallinn við klám er að það skilar mjög brenglaðri mynd af kynlífi. Sá sem „lærir“ kynhegðun af klámi er líklegur til að lifa óheilbrigðu kynlífi þar sem hann/hún hefur óeðlilegar hugmyndir um kynlíf. Svo er hægt að verða háður klámi og það getur jafnvel orðið alvarleg fíkn sem leiðir af sé sífellt grófara og óeðlilegra klám. Klám er dálítið eins og skyndibiti. Mikil neysla er óholl en í hófi gerir það ekki til. 






Ef leggöng eru 10 cm hvað gerist ef gaurinn er með 20 - 30 cm langt typpi? 


 Það eru afar, afar fáir strákar með 20 - 30 cm löng typpi (hvað sem þeir segja sjálfir). Meðaltyppið er 12,9 - 15 cm langt og á því bili eru langflestir. Hver sentimetri til viðbótar er sífellt sjaldgæfari. En til eru menn með svo stór typpi að konur með lítil leggöng eiga erfitt með að stunda kynlíf með þeim. En leggöng eru teygjanleg og laga sig að typpum af flestum stærðum. Lengd typpist hefur auk þess lítið eða ekkert með upplifun konunnar að gera (nema útlitslega), konur finna ekki mun á löngu og stuttu typpi. Ummál typpis (þykkt) getur hinsvegar haft áhrif á tilfinningu enda er hún nær öll yst í leggöngum. Við kynferðisörvun verða leggöng sveigjanlegri og verða rök og geta því tekið við typpum af ýmsum stærðum. 


 Ég þori ekki að tala við stelpur, hvernig geri ég það? 


 Það er fullkomlega eðlilegt. Reyndu að eiga eðlileg samskipti við aðila af báðum kynjum (ekki kynferðisleg) og einbeita þér að sjálfum þér. Ræktaðu áhugamál, sálina og líkamann. Bíddu rólegur. Með auknu sjálfstrausti og meiri þroska og þekkingu ferð þú að þekkja merkin sem fólk gefur hafi það áhuga. Þetta er ferli sem getur tekið dálítinn tíma en ef þú notar hann til að verða góður „kostur“ fyrir hinn aðilann færðu það margfalt til baka. Ekki reyna að stytta þér leið t.d. með því að drekka áfengi til að öðlast hugrekki. Það er skammtímalausn og því fylgir fleira slæmt en gott. 


Hver er meðalaldur þeirra sem missa meydóminn og sveindóminn? 


Meðalaldurinn fer stöðugt hækkandi. Sem er gott. Ábyrgðarþroski og tilfinningaþroski er öruggasta leiðin að góðu kynlífi. Miklu meiri vandamál fylgja kynlífi þeirra yngstu og þar er meiri vanlíðan. Flestir stunda fyrst kynlíf á síðustu árum grunnskóla eða fyrstu árum framhaldsskóla. Sumir byrja fyrr, aðrir bíða lengur. Þeir sem bíða eru yfirleitt ánægðari með kynlíf sitt en þeir sem byrja fyrr. Stelpur byrja yfirleitt aðeins fyrr. Nú er meðalaldurinn kominn yfir 16 ár og farinn að nálgast 17. 


Er gott eða vont að vera með þrönga píku? 


 Það fer algjörlega eftir því hvort hann er með mjótt eða þykkt typpi. 






 Er í lagi að vera með 7 cm langt typpi í standpínu? 


 Það er í góðu lagi. En einmitt þarna liggja mörkin á milli þess að vera með „eðlilegt“ typpi og mjög lítið. Typpi stækka mest í tveim sprettum: 0 - 5 ára og á fimm árum í upphafi kynþroska. Lítið typpi er ekkert vandamál ef makinn er skilningsríkur og kynlífið er fjölbreytt. En typpi eru stundum stækkuð ef þau þykja of lítil. Á litla drengi er stundum beitt er hormónameðferð og á fullorðna skurðaðgerðum. Rannsóknir sýna að þótt konum þyki stór typpi oft meira kynæsandi en lítil þá þykir þeim líka karlar hafa alltof miklar óþarfa áhyggjur af þessu. Enn eitt áhyggjuefnið er að fjöldinn allur af strákum með fullkomlega eðlileg typpi halda að þau séu of lítil því sjónarhornið sem þeir hafa á það er blekkjandi. Typpi virka miklu minni ofanfrá en frá nokkru öðru sjónarhorni. 


Hver er meðalstærð á typpum? 


 12,9 cm - 15 cm 


 Verða foreldrar reiðir ef maður missir meydóminn/sveindóminn of ungur? 


 Þótt unglingar hafi vissulega oft áhyggjur af reiði foreldranna ef þeir byrja að stunda kynlíf þá er það í raun og veru minnsta áhyggjuefnið. Það er miklu frekar að maður verði reiður sjálfum sér. Að því sögðu þá fylgir kynlífi mikil ábyrgð. Bæði hvað varðar óléttu, sjúkdóma og gagnvart þeim sem maður stundar kynlíf með. Það er miklu líklegra að foreldrar reiðist ef maður sýnir ábyrgðarleysi í kynlífi. Komi eitthvað alvarlegt upp þarf alltaf að hafa foreldra með í ráðum ef maður er enn barn. Lang best er að ræða þessi mál við foreldrana. Vissulega eru margir sem frekar myndu vilja drekka bráðið blý en að tala um typpi og píkur við pabba og mömmu en rannsóknir sýna að þeir sem ræða þessi mál við foreldrana byrja seinna að sofa hjá og stunda ábyrgara og betra kynlíf. Það er algjör óþarfi að ræða við báða foreldra. Það getur verið nóg að tala við annað. Og best er að byrja að ræða þessi mál áður en maður fer að stunda kynlíf. 






 Er kynlíf ást eða bara eitthvað sem fólk vill? 


 Kynlíf og ást fara ekki alltaf saman. Það er raunar frekar sjaldgæft að menn elski alla sem þeir sofa hjá. En þó eru dæmi um það til. Miklu mikilvægara er að menn beri virðingu fyrir þeim sem maður sefur hjá og beri traust til hans. Kannski mætti kalla það ást. Það sem er alveg öruggt er að þeir sem stunda kynlíf með einhverjum sem þeir bera raunverulegar tilfinningar til stunda bæði betra kynlíf og eru hamingjusamari. 






 Er eðilegt að koma út úr skápnum á grunnskólaaldri? 


 Kynhneigð er eitthvað sem þú stjórnar ekki. Þú verður væntanlega hrifin af einstaklingum en ekki kyni. Það er fullkomlega eðlilegt að koma út úr skápnum á grunnskólaaldri. Til þess þarf þó sterk bein. Það er nefnilega alls ekki víst að jafningjarnir hafi náð þeim þroska sem nauðsynlegur er til að geta skammlaust átt samkynhneigðan vin eða bekkjarfélaga. Sífellt fleiri koma út úr skápnum og sífellt yngri. Flestir upplifa mikinn létti. Enda er það að koma út úr skápnum eitthvað til að gleðjast yfir og vera stoltur af. Í mörgum framhaldskólum er starfandi félög og klúbbar samkynhneigðra. Stærsta skrefið er að láta foreldrana vita. Það er oftast auðveldara en maður heldur. Ef mann grunar að maður sé samkynhneigður er lykilatriði að reyna ekki að afneita því eða bæla það niður. Maður er það sem maður er. Og það er meira en nóg pláss fyrir alla. Talaðu við kennarann, hjúkkuna, mömmu og pabba eða hafðu samband við Samtökin 78. Það eru margir tilbúnir að gleðjast með þér. 


Hvar er best að ríða? 


 Það er þúsundsinnum mikilvægara að spyrja „hverjum“ er best að ríða. En svarið við þessu er hvar sem maður upplifir sig öruggan. 


 Geta strákar fengið míní-fullnægingu? T.d. bara á fótboltaæfingu? 


 Fullnæging stráka er ekki nærri því jafn flókið fyrirbæri og hjá stelpum. Þó er hægt að þjálfa upp allskyns útgáfur. Það er nú samt mjög sjaldgæft að slíkt gerist á fótboltaæfingu eða þegar maður hjólar eða annað slíkt. 


Hvað getur valdið því að strákar nái honum ekki upp? (t.d. eins og sterar) 


 Langalgengasta ástæða þess að strákar fái ekki standpínu eru andlegir erfiðleikar (ofþreyta, streita og annað slíkt). En lyf geta valdið getuleysi og eru þar sterar framarlega í flokki. Þá geta reykingar eða ofdrykka valdið æðaþrengingum og/eða ristruflunum. 


 Er eðlilegt að klof konu bólgni eftir samfarir? 


 Þegar kona er örvuð kynferðisleg rennur mikið blóð til skapabarmanna og í snípinn. Við það rís snípurinn dálítið (sem er í raun það sama og standpína hjá strákum) og skapabarmarnir þrútna og geta dökknað. Það er algjörlega eðlilegt og ekkert til að hafa áhyggjur af. Þvert á móti bendir svona „bólgnun“ til þess að allt virki nákvæmlega eins og það á að gera. Hins vegnar er til annarskonar bólga sem yfirleitt stafar af því að konan hefur ekki fengið nægan tíma til að blotna nægilega eða á henni hefur verið þjösnast. Svoleiðis bólgu fylgja eymsli eða særindi. Slík bólga stafar yfirleitt af reynsluleysi eða tillitsleysi – og er algjörlega óþörf. Gefið ykkur meiri tíma og ekki stunda leggangamök fyrr en konan hefur örvast nóg. Stelpur eiga aldrei að þegja yfir svona vandamálum eða líta á sem sitt mál. Flest vandamál tengd kynlífi er auðvelt að leysa ef báðir aðilar eru hreinskilnir og tillitssamir. Hafið það alveg á hreinu að vandræðalaust kynlíf er ekki til. Öll pör glíma einhverntíma við einhver vandamál sem leysa þarf. 


 Getur maður orðið óléttur eftir endaþarmsmök? 


 Ekki eingöngu. En það á aldrei að fara úr endaþarmsmökum í leggangamök án þess að skipta um smokk. Annars getur maður borið smit á milli. 






 Er eðlilegt að dreyma mikið af blautum draumum? 


 Fullkomlega. Njóttu þess. 


 Er hægt að fá meydóminn til baka? 


 Nei. Það er hægt að fara í aðgerð til að láta setja nýtt meyjarhaft svo maður líti út eins og hrein mey – en fyrsta skiptið er fyrsta skiptið og það verður ekki tekið aftur. Ef þú átt það eftir muntu græða mikið á því að nota það vel. Ef það er búið og var frekar slappt þá er ekkert mál að læra af reynslunni og vanda sig betur næst. Oft getur maður hafa sofið hjá fleiri en einum en uppgötvar svo þegar maður finnur einhvern verulega góðan, þolinmóðan og ástríkan – að maður er búinn að vera að gera þetta vitlaust allan tímann. 


 Hvenær hætta brjóstin að stækka? 


 Þau breytast alla ævi. Stækka og minnka á víxl. 


 Er hægt að smitast af hlutum eins og ofnæmi í kynlífi? 


 Nei. En það er hægt að smitast af nógu mörgu til að maður eigi aldrei að taka sénsa. 


Virkar það í alvöru að setja túrtappa í AB-mjólk og stinga síðan upp í leggöngin ef maður er með sveppasýkingu? 


 Fái unglingur sveppasýkingu er lítið vit í því að ætla að lækna sig sjálfur. Fáðu hjálp hjá lækni. Sveppasýking er eitthvað sem getur komið aftur og aftur þar til þú gerir eitthvað öðruvísi. AB-mjólk virkar vissulega upp að einhverju marki en hvort best sé að setja hana í túrtappa, sprauta henni með sprautu, borða hana eða nota hana með stíl eða töflum er eitthvað sem unglingur á ekki að vera að fikta sig áfram með. Fáðu alvöru hjálp, talaðu við skólahjúkkuna eða foreldrana, og seinna - þegar þú ert orðin eldri - getur þú hlaupið í ískápinn ef þú telur það duga til. Það er ekkert skammarlegt við sveppasýkingu. Nákvæmlega ekki neitt. Átta konur af hverjum tíu fá sveppasýkingu á kynfærum einhverntíma á ævinni. Það er því frekar regla en undantekning að stelpur þurfi að glíma við þetta vandamál. Það sem gerir það svo erfitt viðureignar er að margir (sérstaklega strákar) geta verið einkennalausir. Þannig getur stelpa fengið sýkingu, losað sig við hana, og síðan smitast aftur af strák án þess að hann hafi hugmynd um að hann sé smitandi. Notið smokka. Þá ætti vandamalið að vera úr sögunni. Öll óþægindi, sviði, illa lyktandi útferð eða vökvi er eitthvað sem þú skalt tala við skólahjúkrunarfræðing eða foreldra um. 


 Er eðlilegt að vera svo óspéhræddur að maður dinglar sér ber utan í vinkonur sínar? 


 Já, það er meira að segja mjög eðlilegt að reyna að „sjokkera“ vini sína eða aðra með kynferðilegum tilburðum. Voðalega eðlilegur hluti af því að vera unglingur að reyna að finna sér stað og stefnu í lífinu. En það er ekki í lagi að vera svo ágengur að öðrum líði illa nálægt manni. Öll snerting eða kynferðislegar tilvísanir sem láta öðrum líða illa útaf er áreitni – og aldrei í lagi. 


 Getur maður verið óléttur ef maður hefur farið á blæðingar eftir samfarir? 


 Já. Ef þú hefur stundað samfarir án þess að nota smokk eða aðrar varnir getur þú verið ólétt. Blæðingar koma stundum þrátt fyrir óléttu, jafnvel oftar en einu sinni. 


 Hvað/hvar er G-blettur? 


 G-bletturinn eða Gräfenberg-bletturinn er lítið svæði innan í leggöngunum sem hægt er að örva mjög mikið og jafnvel fá fullnægingu við að örva. Svæðið er staðsett í leggöngunum ofanverðum rétt innan við leggangaopið. Sumir vilja meina að G-bletturinn sé ekki til, aðrir vilja meina að hann sé leyfar af blöðruhálskirtli. Karlar hafa blöðruhálskirtil og kenningar eru uppi um að á honum sé G-blettur karla. Til að örva hann þarf að fara inn um rassinn. Þær konur sem hafa mikla tilfinningu í G-blettinum geta oftast fengið tvær ólíkar tegundir fullnægingar. Fullnægingu með því að örva snípinn eða G-blettinn. Þeim síðarnefndu fylgir stundum glær vökvi sem sumir mistaka fyrir piss. 


Er kynlíf góð líkamsrækt? Er hægt að „ríða“ sig í form? 


 Já. Þeir sem stunda kynlíf eru heilbrigðari en þeir sem gera það ekki. Það er sannað. En það gæti líka stafað af því að þeir sem eru heilbrigðir stundi meira kynlíf en þeir sem eru það ekki. En kynlíf er engan vegin næg líkamsrækt. 






 Er ekki líklegt að maður sé óléttur ef maður er kominn yfir á túr og er með morgun- og kvöldógleði?  


Ekki nema maður hafi haft samfarir fyrst. En ef svo er þá er full ástæða til að kaupa prufu og athuga málið. 


 Er vísindaleg skýring á því af hverju þú laðast að ákveðinni týpu? 


 Já. Í fyrsta lagi löðumst við að heilbrigði. Allt sem er til marks um það finnst okkur aðlaðandi. Hvítar tennur, stæltir vöðvar, sólbrúnka, fallegt hár o.s.frv. Svo löðumst við að þeim sem eru líkir okkur sjálfum. Það er oft ótrúlegur svipur með pörum. Smátt og smátt fara yfirborðskenndir hlutir að skipta æ minna máli. Og við förum að laðast að ýmsu sem áður skipti engu. Frumleika, glaðlyndi, heiðarleika, hugrekki, nærgætni. Mannfræðingar telja að erfiðleikar kvenna við að fá fullnægingu stafi af því að náttúran vilji tryggja að feður barnanna séu þolinmóðir, hjálpsamir og nærgætnir. 


 Er eðlilegt að vera spéhræddur? 


 Já. Það eru það flestir. Sérstaklega á unglingsárum. Þess vegna er mikilvægt að velja maka vel. Jafnvel gullfallegt fólk sem nákvæmlega ekkert er að getur átt í töluverðum erfðileikum í kynlífi því það er svo ósátt við eigið útlit eða frammistöðu. Ef sá sem þú stundar kynlíf með er gagnrýninn á útlit þitt eða innræti, grínast með það að þú sért feit/ur eða gerir lítið úr þér er full ástæða til að sparka viðkomandi. Þér gæti jafnvel liðið dálítið betur með sjálfa/n þig. Og þannig orðið dálítið minna spéhrædd/ur. 






 Hver eru einkenni kynsjúkdóma? 


 Þau eru mörg og margvísleg. Sumir sjúkdómar eru nær alveg einkennalausir. Þess vegna á að stunda kynlíf með smokk undantekningalaust. Ef par ætlar að stíga það skref að nota aðrar varnir (pilluna t.d.) ættu bæði að fara í tékk hafi þau stundað óvarið kynlíf áður en lengra er haldið nema bæði séu að stunda kynlíf í fyrsta skipti. Pillan og aðrar varnir gera nákvæmlega ekkert gagn gegn kynsjúkdómum og ættu þess vegna aðeins að notast í föstum og traustum samböndum. Og jafnvel þá getur maður ekki verið 100% öruggur. Það geta allir lent í því að það sé haldið framhjá manni. Við það getur maður smitast af einhverju. Hér er skrá yfir helstu kynsjúkdóma. 


Hvað er sönn ást? 


 Þegar stórt er spurt verður oft fátt um svör. Sönn ást myndi ég telja að væri ást þar sem þú elskar einhvern annan til jafns við sjálfan þig. Þannig elskar þú foreldra þína og systkini. Þú myndir jafnvel leggja sjálfa/n þig í stórhættu til að bjarga þeim úr háska. Vandamálið er þegar tveir aðilar eru í sambandi en elska hvorn annan mismikið. Ef konan elskar manninn til jafns við eða meira en sjálfa sig en hann elskar sjálfan sig miklu meira en hana er kominn grunnur að ofbeldissambandi. Þar sem annar misnotar ást hins. Ég held að flestir sem hafa einhverja reynslu af ást geti verið sammála um það að fyrir utan þá ást sem maður ber til náinna skyldmenna þá verði sönn ást til á nokkuð löngum tíma og byggist fyrst og fremst á væntumþykju, vináttu, stuðningi, áhuga hvort á öðru og trausti. Kynlíf er lykilatriði í ástríku sambandi. 


 Er eðlilegt að vera ekki kominn með með líkamshár í grunnskóla? 


Já. Kynþroski kemur ekki hjá öllum á sama tíma. Þótt langalgengast sé að menn séu komnir með einhver hár (sérstaklega við kynfærin) á grunnskólaaldri þá er það ekki algilt. Góðu fréttirnar eru þær að þeir sem eru „seinþroska“ þroskast oft mun hraðar en aðrir þegar þeir hrökkva í gang – og ná þá hinum og fara jafnvel framúr. 


 Hvað kostar fóstureyðing? 


 Fóstureyðing er læknisfræðilegt ferli sem læknar/félagsráðgjafar þurfa að samþykkja. Fyrst eru viðtöl og eftir aðgerð er ráðgjöf. Aðgerðin sjálf kostar sjúklingin örfáa þúsundkalla en ef hann á ekki pening borgar ríkið. Hægt er að lesa um ferilinn hér. 


 Ef gaurinn vill bara gera kynferðislega hluti þegar við hittumst, hvernig fæ ég hann til að slappa af án þess að ég verði vandræðaleg eða hann reiður/sár? 


 Þetta vandamál er algengara en flestir halda. Mjög margar stelpur átta sig fljótt á því að strákurinn sem þær er með virðist ekki gera sömu kröfur um nánd, vináttu og samskipti og þær. Þær verða líka stundum leiðar á endalausu innihaldsrýru kynlífi. Strákar verða að læra það að stelpum finnst ekkert aðlaðandi við það að finnast litið á þær sem kjötskrokka eða rúnkhirslur. Þær vilja vináttu, rómantík og að strákurinn sýni þeim áhuga en ekki bara kynlífi með þeim. Ef stelpan er ekki fyllilega sátt í sambandinu ætti hún aldrei að fela þá skoðun sína og alls ekki trúa því sjálf að hún sé léleg kærasta eða slöpp í rúminu. Samband á aldrei að snúast bara um kynlíf. Við aðstæður sem þessar er ágætt að stinga upp á því að gera eitthvað saman. Fara í bíó, sund, göngutúr. Fara saman í ræktina. Lesa bækur, horfa á þætti. Elda saman, borða saman. Ef strákurinn hefur ekki mikinn áhuga á að gera svona með þér – þá hefur hann kannski ekki svo mikinn áhuga á þér til að byrja með. Þótt það sé vissulega oft sárt að hætta með strák – þá benda rannsóknir til þess að stelpa sem hættir í sambandi af því sambandið fullnægir ekki hennar líkamlegu og andlegu kröfum styrki sjálfsmynd sína og sjálfstraust. Sjálfstæði er nauðsynlegt þeim sem ætlar að lifa góðu kynlífi. 


 Er eðlilegt að vera með bólur á kynfærunum? 


 Já. Bæði eru litlar bólur algengar í typpum, sérstaklega undir kónginum. En svo eru stíflaðir fitukirtlar algengir hjá báðum kynjum. 


 Hvað gerist ef maður stundar kynlíf með sveppasýkingu? 


 Þú getur smitað aðra og það er fullkomlega ábyrgðarlaust. Það er ekkert stórmál að losna við sveppasýkingu. Byrjaðu á því og svo getur þú snúið þér að kynlífi. 






 Hvaða aldursmunur er „í lagi“ þegar maður byrjar að stunda kynlíf? 


 Fullorðnir eiga undir engum kringumstæðum að stunda kynlíf eða eiga kynferðisleg samskipti við börn. Kynlíf á að vera á milli tveggja jafningja sem báðir eru sáttir. Það á aldrei að eiga sér stað öðruvísi. Vissulega er ekki allt kynlíf stundað milli jafningja. En það að fullorðinn stundi kynlíf með börnum er ekki aðeins ósiðlegt – það er ólöglegt. Og hættulegt. Ef þér finnst aldursmunurinn óþægilega mikill þá er hann líklega of mikill. 


 Er eðlilegt að vera mjög graður mjög oft? 


 Já. 


 Hvernig fær maður einhvern til að sofa hjá sér? 


 Reyndu að vera þannig að einhver vilji sofa hjá þér. Vertu traust/ur, þolinmóð/ur, ástrík/ur og vingjarnleg/ur. Byrjaðu á að byggja upp samband sem vit er í. Ræddu við hinn aðilann um kynlíf. Verðið ykkur út um varnir. Ræddu við vini. Taktu ábyrgð á sjálfri/sjálfum þér. Það kann að vera að það séu til fljótlegri leiðir til að fá „á broddinn“ en þú getur alveg treyst því að traust kynferðissamband er miklu betra. Það er betra að stunda kynlíf þrjátíu sinnum með einhverjum sem þú treystir og berð tilfinningar til en að stunda kynlíf einu sinni með þrjátíu aðilum. Kynlíf er líka eitthvað sem þú lærir og bætir. Það gerist ekki ef þú byrjar alltaf á upphafsreit. Ef þetta snýst bara um greddu og ekkert annað skaltu fróa þér og slappa af. 


 69? 


i! 


 Geta hjón stundað kynlíf ef konan er ólétt og hve lengi? 


 Já, ef allt gengur vel er hægt að stunda samfarir alveg fram undir það síðasta. stundum er það meira að segja gert til að koma fæðingu af stað ef hún lætur standa á sér. 


 Finnst strákum sexí þegar konur eru loðnar niðri? 


Á því er allur gangur. Strákur með litla eða enga reynslu miðar við það sem hann þekkir. Oft er það klám. Hann heldur oft að konur eigi að vera sköllóttar. Margir strákar eru alls ekki hrifnir af klámvæðingu og vilja alls ekki að kærastan þeirra líti út eins og níu ára stelpa í klofinu. Það er sjálfsagt að snyrta kynfærahár og taka t.d. það sem stendur útaf í sundbol vilji maður það. En það er engin ástæða til að ganga um eins og nýbónaður bíll. Það er ekki eins og þú sért að fara að sýna öllum heiminum þeitta svæði. Þetta snýst allt um einstaklinginn. Svo má snúa spurningunni við. Vilt þú strák sem finnst þú sexí eins og þú ert eða vilt þú strák sem finnst þú sexí ef þú passar upp á að „laga þig“ til eftir hans smekk? 


 Hvenær hættir typpið að stækka? 


 Það stækkar mest frá 0 - 5 ára og næstu fimm ár eftir kynþroska.

Bylgjur og Doppler-hrif

Hvað eru bylgjur? 


 Bylgjur eru einhversskonar titringur sem flytur orku á milli staða án þess að efni (hvort sem það er fast, fljótandi eða loftegund) færist mikið úr stað. Sumar bylgjur geta aðeins ferðast í gegnum eitthvað efni. Efnið kallast þá miðill (sá sem miðlar bylgjunni). Hljóðbylgjur og höggbylgjur (eins og í jarðskjálftum) eru þannig bylgjur. Þær láta eitthvað efni titra. Aðrar bylgjur geta bæði ferðast í gegnum tómarúm og efni. Þær geta ferðast í gegnum einhvern miðil, en þurfa það ekki. Sýnilegt ljós, innrautt ljós, örbylgjur og aðrar rafsegulbylgjur eru af þessu tæi. Þær geta ferðast í gegnum tóman geiminn. Rafsvið og segulsvið titra á ferð þeirra. 


 Að lýsa bylgju. 






 Best er að lýsa bylgjum með 4 einkennum þeirra. Í fyrsta lagi sveiflustærð eða sveifluvídd bylgjunnar, í öðru lagi bylgjulengdinni og í þriðja lagi tíðninni. Loks má lýsa henni með hraða hennar. 


 Sveiflustærð bylgja er nokkurskonar truflun, frávik frá rólegu ástandi. Sveiflustærð er tala sem lýsir því hve truflunin er mikil. Hún felst í að mæla muninn á ystu sveiflu bylgjunnar og miðju hennar eða meðaltali. Taktu vel eftir því að sveiflustærð er ekki vegalengdin frá toppi bylgju að botni. 


Bylgjulengd er fjarlægðin á milli tveggja samsvarandi staða á bylgjunni. Lengdin á milli bylgjutoppa til dæmis eða botna, það skiptir ekki máli hvar er mælt svo lengi sem mælt er á samsvarandi stöðum á báðum bylgjum. Hún er mæld í metrum (m). 


Tíðni er fjöldi sveiflna sem er framkallaður á hverja tímaeiningu (venjulega er miðað við sekúndu). Hana er líka hægt að mæla með því að telja hve margar bylgjur ferðast framhjá ákveðnum punkti á einni sekúndu. Mælieining fyrir tíðni er hertz (Hz) [10 Hz eru tíu bylgjur á sekúndu]. Bylgjur með háa tíðni eru gjarnan mældar í kílóhertzum (KHz), megahertzum (MHz) eða gígahertzum (GHz). Til dæmis þá greinir mannseyrað yfirleitt ekki hljóð yfir 20KHz, útvarpsstöðvar senda gjarnan bylgjur með tíðni um 100MHz og flest þráðlaus tölvunet starfa á tíðni um 2,4 GHz. Mundu: kíló = 1000, mega = 1.000.000 og gíga = 1.000.000.000 


Það er mjög einfalt að finna hraða bylgju. Til þess þarf aðeins að vita tíðni hennar og bylgjulengd. Bylgjuhraði er fundinn með formúlunni: Bylgjuhraði = tíðni x bylgjulengd  


Sem dæmi má taka að bylgja með tíðnina 100Hz og bylgjulengdina 2m ferðast á hraðanum 200 m/sek. [200 m/sek = 100 Hz x 2 m] Bylgjuhraði rafsegulbylgna er alltaf sá sami í tómarúmi, 300.000 km/sek eða c, ljóshraði. Í einhverju miðli geta rafsegulbylgjur ferðast hægar. 


 Doppler-hrif 


Bylgjur geta orðið fyrir sérstöku fyrirbæri sem kallast Doppler-hrif.  Doppler-hrif eiga sér stað þegar athugandinn og það sem athugað er, eru á innbyrðis hreyfingu. Þ.e. það sem þú skynjar er annað hvort á leiðinni til þín eða frá þér. 


 Doppler-hrif og hljóð 


 Fyrst þurfum við að skilja hljóð örlítið betur. Hljóð er bylgja sem verður til þegar loft (eða annar miðill) titrar. Eyrað nemur titringinn, lætur heilann vita af honum og heilinn breytir skilaboðunum í hljóð. Því hraðari sem titringurinn er, því skærara hljóð heyrist. Því hægari sem titringurinn er, því dýpra hljóð heyrist. Fiðlustrengur titrar hraðar en bassastrengur. 
 Þegar sjúkrabíll kveikir á sírenunum heyrist hljóð. Sjúkrabíllinn sendir frá sér hljóðbylgjur í allar áttir. Ef sjúkrabíllinn er kyrr og sá sem hlustar líka, þá breytist hljóðið ekki neitt. En ef sjúkrabíllinn keyrir af stað á töluverðri ferð er hann á vissan hátt að elta hljóðbylgjurnar fyrir framan sig og flýja hljóðbylgjurnar fyrir aftan sig. Þar sem hljóð ferðast ekkert óskaplega hratt er nokkuð auðvelt að nálgast hljóð sem maður hefur sent frá sér (það er hægt að taka fram úr því, rjúfa hljóðmúrinn). Og nú gerist það skrítna. Þar sem sjúkrabíllinn er á ferð sendir hann næstu hljóðbylgju fram fyrir sig dálítið nær síðustu hljóðbylgju en hann hefði gert, hefði hann staðið kyrr. Hann sendir líka sömu hljóðbylgju aftur fyrir sig örlítið fjær síðustu hljóðbylgju en hann hefði gert, hefði hann staðið kyrr. Fyrir þann sem hlustar, verkar þetta einfaldlega (og mjög skiljanlega) eins og hljóðið úr sjúkrabílnum sé skærara fyrir framan sjúkrabílinn og dýpra fyrir aftan hann. Ef bíllinn keyrir framhjá þér breytist hljóðið á báða vegu. Hækkar þegar hann nálgast og lækkar þegar hann fjarlægist aftur. Og þá kemur þetta fræga: vúúúúmmmm! Doppler-hrif eru mikilvæg víðar í eðlisfræði og koma við sögu víðast þar sem bylgjur láta sjá sig. T.d. í stjörnufræði þar sem ljós frá hlutum sem nálgast okkur virkar blárra en það er en rauðara ef ljósgjafinn er á leið frá okkur.







Monday, November 14, 2011

Upplýsingar sem myndir

„Ein mynd segir meira en þúsund orð“ er stundum haft að viðkvæði. Hvort að það á alltaf við má efast um en það sem ekki er hægt að efast um er hæfileiki manna til að sjá og greina myndir. Sumpart virðumst við eiga miklu betur með það en að greina texta.

Stundum er augljóslega betra að miðla upplýsingum sem myndum eða blöndu mynda og texta. Á það sérstaklega við þegar menn vilja skapa hughrif, samanburð eða tilfinningu fyrir stærðum.


Vitrúvíu-maðurinn




Stundum verður það að markmiði að geta hreinlega gert mynd af einhverju fyrirbæri. Þannig reyndu menn lengi í lok miðalda og á endurreisnartímanum að sanna að mannslíkaminn gæti verið fullkominn og að hægt væri að teikna hann þannig upp að hann passaði inn í hring, ferning eða önnur stærðfræðileg form (sem mönnum fannst einhvernveginn sanna fullkomnunina).



Rökhugsunin að baki þessum tilraunum er eitthvað á þá leið að með því að láta fyriræri í náttúrunni passa við stærðfræðileg hugtök (eins og flatarmálsmyndir) þá verði náttúrufyrirbærin örlítið fulkomnari enda sé stærðfræðin fullkomin. 

Og vissulega er náttúran full af stærðfræðilegum fyrirbærum. Og stór hluti eðlilsfræðinnar hefur alltaf, bæði hjá Newton, Einstein og öðrum, snúist um að túlka náttúruna yfir á tungumál stærðfræðinnar – og leyfa svo stærfræðireglum að leiða ýmislegt magnað í ljós.


Því þrátt fyrir allt er auðveldara fyrir okkur að skilja stærfræði en heiminn. Alveg eins og það er auðveldara fyrir okkur að skilja hugtök eða myndir – en að skilja náttúruna sjálfa.

Stundum koma fram slíkir yfirburðamenn og snillingar að þeir geta einir brotist gegnum veggi sem menn hafa árum og jafnvel öldum saman reynt að komast yfir eða framhjá. Leónardó da Vinci er einn þeirra. Hann sá, eins og aðrir, að allar tilraunir til að teikna upp mannslíkama í tengslum við einföld stærðfræðileg form höfðu mistekist. Allir líkamar sem teiknaðir voru þannig að þeir pössuðu á formin litu óeðlilega út og voru greinilega í röngum hlutföllum. Og allir líkamar sem litu eðlilega út voru tengdir við stærfræðiform sem ekki voru nákvæm eða regluleg.


Honum tókst að teikna eðlilegan líkama innan í hring og ferning. Myndin er í dag þekkt sem Vitrúvíumaðurinn og lítur svona út:



Myndin er varðveitt í Feneyjum og þótt hægt sé að sjá mjög fullkomnar ljósmyndir af henni þá er alveg magnað að sjá handritið sjálft. Því á því eru ummerki Leónadós sjálfs. T.d. stungufar eftir hringfarann sem hann notaði til að teikna hringinn. Og ef hringurinn er skoðaður nákvæmlea sér maður að hann er gerður úr mörgum stuttum strikum. 




Sá sem gaumgæfir myndina tekur eftir því að lausn Leónardós er að láta hringinn og ferninginn ekki hafa sömu miðju. Miðja ferningsins er örlítið neðar en hringsins. Og ef enn betur er að gáð þá sást strik hér og þar um líkamann – enda hafði Leónardó skipt mannslíkamanum upp í einingar. Hann hafði reynt að skrá „fullkominn“ líkama upp sem röð af stærðfræðilegum hlutföllum.

Flórens Nightengale

Það eru ekki margir áratugir síðan flestir Íslendingar þekktu nafn Flórensar Nightengale. Hún var einnig kölluð „konan með lampann“.

Florence Nightingale CDV by H Lenthall.jpg

Þótt hún væri bresk var hún fædd inn í efnaða fjölskyldu á þeim tíma sem foreldrar hennar bjuggu í Flórens á Ítalíu. En Flórens má segja að hafi verið höfuðborg Endurreisnartímans – og þar nærri fæddist t.d. Leónardó da Vinci.

Flórens Nightengale er konan sem segja má að hafi gerbreytt hjúkrunarfræðum. Það er líklega engin ein manneskja sem hefur breytt aðbúnaði og meðhöndlun sjúklinga meira. Hún gerði líka byltingu í menntunarmálum hjúkrunarfræðinga.

Viðurnefnið, konan með lampann, fékk hún af því að þegar dimmt var orðið gekk hún á milli slasaðra með lampa og sinnti þeim.

Á þessum tíma var engin skortur á slösuðum. Hún fæddist 1820 og dó 1910 og á þeim tíma stóð breska heimsveldið í linnulitlum styrjöldum og sölsaði undir sig stækkandi hluta heimsins. Það var í Krímstríðinu (þar sem Bretar, Frakkar og Tyrkir börðust við Rússa) að hún kom sér rækilega á spjöld sögunnar. En það sem færri vita er að hún var líka frumkvöðull í tölfræði og því að miðla upplýsingum sem myndum.


Þannig var að henni fannst yfirstjórn hersins ekki skilja mikilvægi hjúkrunar í stríðinu. Öll áherslan var á vopn og bardaga. En hún vissi að stærsti hluti þeirra sem dóu í stríðinu dóu alls ekki í bardögum – heldur í sjúkrarúmum, og gjarnan af einhverjum sjúkdómum eða sýkingum sem vel hefði mátt koma í veg fyrir. Lengi vel reyndi hún að sannfæra menn um að hægt væri að minnka mannfall verulega með bættri hjúkrun en það var ekki fyrr en hún teiknaði þessa mynd að hreyfing komst á málin:


Hér er ögn skýrari mynd:





Það sem Flórens hafði gert var að gerbreyta sjúkrastofunum þegar hún kom á vettvang. Í stað þess að láta illa þjálfað hjúkrunarfólk sinna mönnum í óþrifnaði og þrengslum tók hún upp nýja og betri starfshætti – og þegar yfirmenn hennar voru tregir til að viðurkenna þörfina á nýjum aðferðum sótti hún bækurnar sínar (en í þær skráði hún nákvæmlega öll dauðsföll og aðrar mikilvægar upplýsingar)  og teiknaði þessa mynd hér að ofan.

Hver sneið táknar einn mánuð í stríðinu og þá sem dóu þann mánuð. Rauði hlutinn eru þeir sem dóu í orrustu, svarti hlutinn þeir sem dóu af ýmsum öðrum orsökum en blái hlutinn eru þeir sem dóu úr sjúkdómum og sýkingum. Það má sjá að frá því í júlí 1854 til mars 1855 var mannskaðinn gríðarlegur. 

Minni myndin táknar tímabilið frá apríl 1855 til mars árið eftir. Þá hafði Flórens breytt vinnubrögðum og munurinn er augljós. Miklu færri dóu og sérstaklega fækkaði þeim sem dóu af ástæðum sem hægt var að fyrirbyggja.

Það var þessi eina mynd sem breytti gangi heimssögunnar og öllum hugmyndum um stríðsrekstur og hjúkrun. 

DNA

Væntanlega munu allir sem lesa þetta deyja einn góðan veðurdag. Þá hætta menn að vera lifandi verur og breytast í haug af efnum. Efnum eins og vatni, fitu og ýmsum flóknum sameindum. Smám saman munu þessi efni brotna niður í frumefni sín, vetni, kolefni, fosfór og fleira.

Ein seigasta ráðgáta vísindanna var hver væri munurinn á lifandi efni og dauðu. Við köllum öll efni sem innihalda kolefni lífræn efni en það þýðir að sjálfsögðu ekki að blýanturinn þinn sé lifandi eða demantur á fingri konu. Það þýðir ósköp einfaldlega það að hingað til höfum við ekki fundið örugg merki um líf sem ekki hefur byggst upp af kolefni.

En þú ert jafn mikið kolefni hvort sem þú ert lifandi eða dauður. Hver er þá munurinn á lifandi veru og dauðri?

Svarið við þessari spurningu er flóknara en það virðist. Á hverju augabliki eru stórir partar af þér að deyja – og nýir að koma í staðinn. Okkur hefur þótt best að líta sem svo á að lífverur séu fyrst og fremst byggðar upp af fjöldanum öllum af frumum. Og það má færa sannfærandi rök fyrir því að einstaklingar séu ekki til frekar en t.d. stórborgir. New York er ekkert eitt. Hún er samansafn milljóna manna og þess dóts sem þeir safna kringum sig. Á sama hátt ert þú samansafn trilljóna frumna, sem hver og ein hefur ekki hugmynd um að hún tilheyri þér. Enda verða margar þeirra eftir hvar sem þú kemur. Á koddanum þínu, í fötunum og á skólaborðinu. Í hvert sinn sem þú færir þig úr stað verða eftir frumur, sumar dauðar en aðrar lifandi. Þær sem eru lifandi deyja svo úr hungri – nema einhver bjargi þeim. En geri einhver það geta þær lifað fullkomlega góðu lífi án þín.

Þú hefur margar mismunandi gerðir af frumum. Sumar eru stórar, aðrar litlar. Þær hópa sig saman og vinna ákveðin verk. Margar frumur sem vinna svipuð verk kallast vefur og vefir raðast saman í líffæri. Líffæri mynda líffærakerfi og líffærakerfi raðast saman í lífverur.

Og þrátt fyrir allt byrjaðir þú sem ein stök fruma. Fruma sem varð til þegar egg og sæði runnu saman í eitt (okfruma). Hvernig gat ein fruma orðið að trilljónum, að því er virðist, ólíkra frumna?

Það má líkja þessu við tónlist. Segjum sem svo að ekki-svo-gáfuð-lífvera kíki inn í herbergi og sjái þar mann sitja við píanó og spila jass. Lífveran fer svo fram og heyrir að lagið breytist. Nú er verið að spila blús. Hún rýkur inn aftur til að sjá hvað hefur breyst en sér allt það sama og áður, allt er eins nema að píanóleikarinn hreyfir sig hugsanlega aðeins öðruvísi. Skyndilega breytist tónlistin í rokk. Veran er furðulostinn. Hvernig getur ein hlutur breyst svona mikið?

Auðvitað hefur hluturinn ekki breyst. Hæfileikinn til að spila rokk, jass og blús – og ógrynni annarra tónlistartegunda – er innbyggður í píanóið og píanóleikarann. Það eina sem breytist eru hvaða nótur eru spilaðar og í hvaða röð.

Hið sama gildir um frumur. Hver einasta fruma hefur sitt „nótnaborð“ í kjarna sínum. Það, í hvaða röð spilað er á það, ræður því hvort fruman er vöðvafruma, heilafruma eða eitthvað allt annað.

Og menn hafa lengi grunað litninga um að vera píanó frumunar. En litningar eru lítil x-laga fyrirbæri sem virðast vera föst inni í kjarna frumunnar. Ef litningur er tekinn í sundur kemur í ljós að hann geymir einhverskonar nótur en bara fjórar mismunandi tegundir.

Og þetta tvennt þótti dularfullt.

Hvernig gátu nóturnar í litningunum haft áhrif á frumuna ef þær voru fastar í kjarna hennar og öll vinna frumunnar fór fram fyrir utan kjarnan?

Og hvernig var hægt að skapa flókna lífveru úr aðeins fjórum mismunandi „nótum“?

Lausnin reyndist lymskuleg og ákveðin atriði hennar eru okkur innblástur á tækniöld. Það kom í ljós að litningarnir áttu það til að fletta sjálfum sér í sundur og grípa svífandi stakar nótur og raða upp í stuttar keðjur. Og þessar stuttu keðjur gátu komist út úr kjarnanum og unnið verkin þar.

Það kom líka í ljós að þótt nóturnar væru fáar (aðeins fjórar) þá var ofsalega mikið af þeim. Margir metrar í hverri frumu. Það var svo með uppgötvun tölvunnar og stafrænnar tækni að menn skildu loks að það þarf ekki margar nótur eða bókstafi til að geyma upplýsingar – ef maður hefur nóg pláss. Öll stafræn tækni byggir t.d. á tveim stöfum. 1 og 0. Allir geisladiskar, allar ljósmyndir, allar bíómyndir er nú búið að þýða yfir á raðir af 0 og 1. Það kann að hljóma lygilegt en þannig er það nú samt. Og allar aðrar tölur má gera úr 1 og 0.

Talan einn er 1, talan tveir er 10, talan þrír er 11. Talan 2011 er 11111011011.

Við skoðum það betur seinna.

En snúum okkur nú að þriðju myndinni. Myndinni af DNA.

Menn höfðu lengi vitað gróflega hvernig DNA virkaði, hvar það væri og úr hverju – en menn vissu ekki hvernig það leit út eða virkaði í smáatriðum. Þetta var svipað og að hafa risastórt púsl sem maður þurfti að raða saman en hafði ekki hugmynd um hvernig.

James D. Watson

Francis Crick

Það voru félagarnir James D. Watson og Francis Crick sem leystu þrautina. Þeir áttuðu sig á því hvernig DNA passaði saman og myndaði litninga. Og fyrir það fengu þeir Nóbelsverðlaun í læknisfræði árið 1962.

En til að leysa þrautina nutu þeir aðstoðar, t.a.m. tveggja kvenna: Odile Crick (sem var eiginkona Francis) og Rosalind Franklin (sem hafði ekki hugmynd um að hún væri að hjálpa þeim).

Odile Crick stýrir ferðinni

Rósalind Franklin: konan sem átti að fá Nobelinn?


Það er nauðsynlegt að kynna einn þátttakanda enn til sögunnar í kapphlaupinu að uppgötvun DNA, en það var Maurice Wilkins, Nýsjálendingur sem reyndist vera púslið sem Watson og Crick vantaði.

Maurice Wilkins

Nú er vert að hafa í huga að á þessum tíma (og kannski enn) fóru þeir lengst í námi sem höfðu mesta hæfileika á afmörkuðu sviði. Þetta leiddi m.a. til þess að margir af þeim sem unnu í háskólunum voru...tja...sérstakir. Höfðu mikla hæfileika á einu sviði en skorti jafnvel alveg á öðrum sviðum. Háskólar snérust mikið til um gáfur og gáfumenni – og þegar maður blandar því saman við djúpa karlrembu og aldalanga sögu þess að nokkuð undarlegir karlar stýrðu ferðinni þá er maður búinn að mála mynd af samfélagi sem er kannski ekki alveg til fyrirmyndar að öllu leyti.

Fyrsta ber að nefna Rósalind Franklin. Um það verður ekki deilt að hún var nokkuð undarleg. Henni kom illa saman við karlana sem hún vann með, setti jafnvel undarlegar tilkynningar upp á veggi og faldi fyrir þeim rannsóknir sínar. James D. Watsons hefur nýlega komið fram (hann er enn á lífi þegar þetta er skrifað) og fullyrt að líklega hafi Rósalind haft Aspergers heilkenni (sem er væg útgáfa einhverfu).  Við skulum láta fólki eftir að mynda sér skoðun á því – en staðreyndin er sú að karlarnir þrír sem hér eru til umfjöllunar og háskólinn komu gjarnan fram við hana af mikilli lítilsvirðingu og kvenfyrirlitningu. Watson hefur sérstaklega verið sakaður um að hafa gert allt sem í sínu valdi stendur til að rægja og gera lítið úr henni. Hann skrifaði m.a. af ókunnum ástæðum um hana í sögunni af uppgötvun DNA að hún hafi verið alveg einstaklega „ókynþokkafull“ og hafi „ekki einu sinni notað varalit“. Maður getur svo velt því fyrir sér hvað það kemur málinu við.

Crick hefur fyrir löngu viðurkennt að þeir karlarnir hafi komið fram við hana af lítilsvirðingu og það er óumdeilt að háskólinn sjálfur tók þátt í karlrembu, t.d. mátti hún ekki borða í sömu matsölum og þeir – af því hún var kona!

En það sem gerði Rósalind sérstaka var að enginn á jörðinni hafði náð fullkomnari tökum á því að ljósmynda sameindir. Að vísu þurfti að nota röntgengeisla til að taka myndirnar – en enginn, og þar með talinn ameríski vísindamaðurinn Línus Pauling (sem fann upp þessa tækni og allir reiknuðu með að yrði sá sem fyrstur myndi uppgötva byggingu DNA) tók betri myndir.

Á sama tíma voru Watson (sem var amerískt undrabarn sem fór 15 ára í háskóla og varð doktor 22 ára) og Crick (sem var breskur, miklu eldri en Watson og ekki enn orðinn doktor, enda þótti hann sérlega hávær og óþolandi oft á tíðum) að reyna að átta sig á því hvernig öll efnin sem menn vissu að mynduðu litninga og DNA pössuðu saman. Sem var álíka erfitt og að raða saman stórum vasa sem hefur brotnað í milljón parta.

Það var ekki fyrr en dag einn að Wilkins, sem starfaði mikið með Rósalind Franklin þrátt fyrir að þau þyldu illa hvort annað, stalst til að sýna þeim Watson og Crick bestu myndirnar hennar af DNA-sameindum að allt small saman. Út frá myndinni gátu þeir farið og klárað verkið.

Mynd R. Franklin af uppbyggingu DNA

En við skulum hafa eitt alveg á hreinu. Að skilja uppbyggingu DNA út frá mynd Franklins var allt annað en auðvelt og þeir Watson og Crick sýndu mikla snilli. En það þarf ekki að efast um það að án þess að stelast í myndina er allsendis óvíst að þeim hefði tekist þetta nokkru sinni. Frægari vísindamenn en þeir gáfust upp, þ.á.m. Línus Pauling (sem þó vann tvenn Nóbelsverðlaun).

Með klippimyndir og klemmur að vopni settust þeir Watson og Crick niður og púsluðu saman sameindunum sem mynda DNA. Þegar það tókst skruppu þeir saman á pöbbinn og tilkynntu hróðugir að þeir hefðu leyst „leyndarmál lífsins“.

Þá, eins og nú, þarf maður að birta niðurstöður sínar í ritrýndu tímariti til að fá þær samþykktar. Þetta eru fá tímarit með harðsnúinn hóp lesenda sem eru þeir fróðustu um málefni vísindanna. Auk þess eru greinarnar lesnar yfir af sérfræðingum áður en þær fást birtar. Er þetta gert til þess að fremstu hugsuðir heims finni gallana á hugmyndum áður en þær eru samþykktar sem kenningar í vísindum.

Og þegar Watson og Crick gengu frá grein sinni til birtingar í Nature þá ákváðu þeirr að hafa mynd með sem skýrði uppgötvun þeirra betur en textinn. Þeir fengu eiginkonu Cricks til að teikna myndina enda var hún listamaður. Og hér má sjá myndina í upprunalegu greininni:

 

Þeir höfðu ályktað að DNA hlyti að vera tvöfaldur hringstigi. Að minnsta kosti gekk þá allt upp og passaði við athuganir.

Út frá þessari mynd tókst síðan að uppgötva hvernig DNA virkar. Og það var þess vegna að James D Watson, Francis Crick og Maurice Wilkins fengu Nóbelsverðlaunin í læknisfræði árið 1962.


Rósalind Franklin fékk ekki verðlaun – en þykir mörgum það vera eitt stærsta ranglætið í sögu Nóbelsverðlaunanna.

En hún var reyndar þá þegar dáin. Hún fékk krabbamein í eggjastokkana (sem mjög mögulega var vegna vinnu hennar við röntgenggeislana og minnir óhunarlega á örlög mestu vísindakonu sögunnar Marie Curie) og dó úr vandamálum þeim tengdum árið 1958.